ਕਬੀਰ ਦਾਸ ਜੀ
Kabir Das Ji
ਕਬੀਰਦਾਸ ਜੀ ਕਵੀ ਸਨ। ਉਹ ਇੱਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ, ਸਮਾਜ ਸੁਧਾਰਕ ਅਤੇ ਰੱਬ ਦੇ ਭਗਤ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਵਿਤਾ ਵਰਗੇ ਮਾਧਿਅਮ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਮਾਜ ਸੁਧਾਰ ਦੇ ਕੰਮ ਲਈ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਫੈਲੇ ਪਾਖੰਡ ਅਤੇ ਭਰਮ-ਭੁਲੇਖਿਆਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕੋਈ ਰਸਮੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨਹੀਂ ਲਈ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅੱਖਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਏਨੀ ਬਲਵਾਨ ਹੋ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਭਾਸ਼ਾ ਜਾਂ ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਨੁਕਸ ਬੇਅਸਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਬੀਜਕ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਛਾਪ ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਜੀ ਦੀ ਮੂਰਤ ਰਚਨਾ ਗੀਤਾਂਜਲੀ ਉੱਤੇ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਬੀਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
ਉਹ ਸੰਮਤ 1456 ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਸੀ। ਉਹ ਇੱਕ ਵਿਧਵਾ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਸੀ। ਸਮਾਜ ਦੇ ਡਰ ਕਾਰਨ ਉਸ ਨੇ ਨਵਜੰਮੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਨੀਰੂ ਅਤੇ ਨੀਮਾ ਨਾਂ ਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਜੁਲਾਹੇ ਜੋੜੇ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਪਾਲਿਆ। ਉਹ ਗਰੀਬ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਬੀਰ ਜੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇ। ਇਸ ਲਈ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਕਬੀਰ ਜੀ ਵੱਡੇ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੱਪੜੇ ਬੁਣਨ ਦਾ ਕੰਮ ਸਿਖਾਇਆ ਗਿਆ। ਉਹ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਇਹ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ ਰਹੇ।
ਜਦੋਂ ਕਬੀਰਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਤਾਂ ਉਹ ਗੁਰੂ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਕਬੀਰਦਾਸ ਜੀ ਸਵਾਮੀ ਰਾਮਾਨੰਦ ਜੀ ਕੋਲ ਗਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਬਣ ਕੇ ਗਿਆਨ ਦੇਣ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਸਵਾਮੀ ਦਯਾਨੰਦ ਨੇ ਰਾਮਾਨੰਦ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਚੇਲਾ ਬਣਾਉਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਕਬੀਰਦਾਸ ਜੀ ਆਪਣੀ ਧੁਨ ਵਿੱਚ ਪੱਕੇ ਸਨ। ਉਹ ਜਾਣਦੇ ਸਨ ਕਿ ਸਵਾਮੀ ਜੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।ਇੱਕ ਦਿਨ ਉਹ ਗੰਗਾਘਾਟ ਦੀਆਂ ਪੌੜੀਆਂ ’ਤੇ ਲੇਟ ਗਏ। ਅਚਾਨਕ ਸਵਾਮੀ ਦਯਾਨੰਦ ਦਾ ਪੈਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਛਾਤੀ ਤੇ ਪੈ ਗਯਾ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ‘ਰਾਮ ਰਾਮ’ ਕਹੋ ਭਾਈ। ਇਹੀ ਬੀਰਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਗੁਰੂ ਮੰਤਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਉਹ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਰਾਮ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।
ਕਬੀਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਰਾਮ ਨਾਮ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਹੀ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਰੱਬ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੱਚਾਈ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਿਮ ਧਰਮ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਸਨ, ਦੋਵੇਂ ਧਰਮ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜਾਂ ਨਾਲ ਬੱਝੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਛੂਤ-ਛਾਤ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹਿੰਦੂ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਮੂਰਤੀ ਪੂਜਾ, ਤੀਰਥਾਂ ਅਤੇ ਅਵਤਾਰਵਾਦ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਦੇ ਸਨ।ਮੁਸਲਿਮ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਰੋਜ਼ਾ ਅਤੇ ਬਾਂਗ ਪ੍ਰਚਲਤ ਸਨ।ਕਬੀਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਰੂੜ੍ਹੀਵਾਦ ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਧਰਮਾਂ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ।
ਕਬੀਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਮੰਨਦੇ ਸੀ ਕਿ ਰੱਬ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਨਾ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਕਿਤਾਬੀ ਗਿਆਨ ਦੁਆਰਾ। ਇਸੇ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਹੈ-
ਪੋਥੀ ਪੜ੍ਹੋ-ਪੜ੍ਹੋ ਜਗ ਮੁਆ, ਪੰਡਿਤ ਬਣਿਆ ਨਾ ਕੋਈ।
ਢਾਈ ਆਖਰ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ , ਪੜੇ ਸੋ ਪੰਡਤ ਹੋਏ।
ਕਬੀਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਸਾਖੀ ਸਬਦ ਅਤੇ ਰਮਣੀ ਬੀਜਕ ਵਿੱਚ ਸੰਗ੍ਰਹਿਤ ਹਨ। ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਖਰੀ ਬੋਲੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪੰਜਾਬੀ, ਗੁਜਰਾਤੀ, ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਬ੍ਰਜ ਅਤੇ ਅਵਧੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਕਬੀਰ ਜੀ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਸਮਾਜ ਸੁਧਾਰ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਅੰਤਮ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਾਸ਼ੀ ਚਲੇ ਗਏ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।
