ਧਰਮ ਸਾਨੂੰ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਨਹੀਂ ਦੋਸਤੀ ਕਰਨੀ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ
Dharam Sanu Dushmani Nahi Dosti Karni Sikhaunda Hai
ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਸਮਾਜਿਕ ਅਖਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਇਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਆਪਣੀ ਆਸਥਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਢਾਲਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਰਗਾਂ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮੂਹਾਂ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੰਥਾ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਪੰਥ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਵਿਚ ਕੁਝ ਵੀ ਗਲਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਮਾਜ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਰਗ ਜਿਸ ਦੇ ਲੋਕ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਜਾਨ ਧਰਮਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹਨ, ਨੂੰ ਪੰਥ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੀਵਨ ਦੇ ਹਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪੰਥ ਹਨ। ਇਥੇ ਤੱਕ ਕਿ ਸਾਹਿਤ, ਕਲਾ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਫਿਰਕਾਪ੍ਰਸਤੀ ਮਾੜੀ ਸੋਚ ਵਾਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਮਾੜੇ ਰਵੱਈਏ ਵਾਲੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸਰਾਪ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰਕਾਪ੍ਰਸਤੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਘਿਨਾਉਣਾ ਰੂਪ ਧਰਮ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹੈ।
ਭਾਰਤੀ ਦਰਸ਼ਨ ਨੇ ਧਰਮ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਹੈ-
“ਸਰਵੇ ਭਵਨਤੁ ਸੁਖਿਨਹ ਸਰਵੇ ਸੰਤੁ ਨਿਰਮਾਯ।
ਸਰ੍ਵੇ ਭਦ੍ਰਾਣਿ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤੁ ਮਾ ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍ ਦੁਃਖਭਾਗ ਭਵੇਤ੍ ॥
ਸੱਚਾ ਧਰਮ ਇੱਕ ਕੁਦਰਤ ਹੈ। ਇਹ ਹਰ ਜੀਵ ਦੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਧਰਮ ਦਾ ਰੂਪ ਛੋਟਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਛੂਤ-ਛਾਤ, ਊਚ-ਨੀਚ, ਜਾਤ-ਪਾਤ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਉਸ ਵਿਚ ਸਮਾ ਗਈਆਂ। ਉਹ ਮੰਦਰਾਂ, ਮਸਜਿਦਾਂ ਅਤੇ ਗਿਰਜਾਘਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਅੰਦਰ ਹੀ ਸੀਮਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ। ਇਤਿਹਾਸ ਗਵਾਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਘਿਣਾਉਣੀ ਫਿਰਕਾਪ੍ਰਸਤੀ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਕਈ ਵਾਰ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਖੂਨ-ਖਰਾਬਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਕਈ ਜਾਤਾਂ ਦਾ ਪਤਨ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਅਧੀਨਗੀ ਦਾ ਸਵਾਦ ਵੀ ਲੈਣਾ ਪਿਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਫਿਰਕਾਪ੍ਰਸਤੀ ਦਾ ਜਨੂੰਨ ਵਿਅਕਤੀ ਉੱਤੇ ਹਾਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਦੂਜੇ ਧਰਮਾਂ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਜਿੱਤਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਦੋਸਤਾਨਾ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰਕੇ ਜਿੱਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਨਾ ਕਿ ਖੂਨ ਵਹਾ ਕੇ। ਜੇਕਰ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਧਰਮ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਧਰਮ ਦੋਸਤੀ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਇਸਲਾਮ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ, ਰਾਮ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜਾਂ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਮੰਨਨ ਵਾਲੇ ਹੋਣ। ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੈ, ਇੱਕ ਹੀ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਉਸ ਦੀ ਸਰੀਰਿਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕੁਝ ਨਿਰਗੁਣ ਰੂਪ ਵਿਚ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਧਰਮ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥ ਚੁੱਕ ਲਵੋ ਤੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਸਾਂਝ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਕੋਈ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਰਾਮ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹੋ ਤਾਂ ਇਸਲਾਮ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਵੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਉਸਦਾ ਨਾਮ ਅੱਲ੍ਹਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਮ ਹਰ ਕਣ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੱਲ੍ਹਾ ਵੀ ਹਰ ਕਣ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਮੁਸ਼ਕਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਹਰ ਕਣ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਲਈ ਕੋਈ ਅੱਖਾਂ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਇਹ ਅੱਖਾਂ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਚਾਹੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਧਰਮ ਦਾ ਪਾਲਣਾ ਕਰੋ ਪਰ ਦੂਜੇ ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਵੀ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨਾ ਸਿੱਖੋ। ਹਰ ਧਰਮ ਦੋਸਤੀ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਦੋਸਤੀ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣਾਓ। ਦੁਨੀਆਂ ਖੁਸ਼ ਨਜ਼ਰ ਆਵੇਗੀ ਕਿਉਂਕਿ ‘ਧਰਮ ਆਪਸ ਵਿਚ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਰੱਖਣਾ ਨਹੀਂ ਸਿਖਾਉਂਦਾ।’
